Hieronder staan drie zinnen waar iets mee aan de hand is:
-
‘Hoe verbeter je de professionele cultuur op jouw school?’ – uit een aanbod van een trainings- en adviesbureau.
-
‘Wil je werken aan een professionele cultuur op jouw school?’ – uit een aanbod van een ander onderwijsadviesbureau.
-
‘Hoe ziet onze professionele schoolcultuur er uit?’ – een vraag van een VO-school aan ons.
In dit blog enkele gedachten over deze zinnen.
Laat helder zijn:
De term professionele schoolcultuur, zoals wij (Bureau Galenkamp&Schut) die ontwikkeld hebben, is een absolute term: dat is een cultuur waarin alle gedrag van de volwassenen in/rond de school voldoet aan drie criteria:
- Het gedrag leidt tot de doelen van de school (zoals verwoord in het schoolplan, (meerjaren) beleidsplan of het missie-visie document),
- Het leidt tot toename van welbevinden van jezelf,
- Het leidt ook tot toename van welbevinden van anderen (collega’s, team- of schoolleiders, leerlingen, ouders etc.).
Gedrag dat niet aan deze drie criteria voldoet, wordt in een professionele schoolcultuur vriendelijk doch zeer duidelijk begrensd: voor dít gedrag is op onze school geen plek.
Deze definitie is hard: als niet aan één van de drie genoemde criteria is voldaan, noemen wij de cultuur van de school niet-professioneel. Er valt dus niet mee te sjoemelen. De schoolcultuur is professioneel…, of niet. Een beetje professioneel bestaat niet. Meer professioneel ook niet.
Toch gebeurt dat soms, kijkend naar de citaten aan het begin van dit blog. Als je de professionele cultuur kunt of wilt verbeteren, is ie niet-professioneel. Werken aan een professionele schoolcultuur is niet professioneel. Als je als school een eigen professionele cultuur wilt realiseren, ook niet.
Wat is er aan de hand, wat betekent het dat deze zinnen opdoemen?
Allereerst kan het een definitiekwestie zijn. Het woord ‘professioneel’ kan ook gehanteerd worden in de betekenis ‘betrekking hebbend op mijn vak of werk’. Dan staat het tegenover privé of vrije tijd.
In het Van Dale woordenboek staat het zo omschreven: ‘professioneel’ betekent: van beroep / aan het beroep eigen / (als) van een vakman.
In ons Handboek professionele schoolcultuur. Focus op koers en gedrag staat het, in navolging van Alex van Emst in zijn boekje Professionele cultuur in onderwijsorganisaties uit 1999, veel strikter omschreven. Van Emst zette drie schoolculturen naast elkaar: (1) de ambtelijke cultuur waarin de nadruk ligt op notulen, taakomschrijvingen en vastgelegde procedures, (2) de politieke cultuur waarin het gaat over invloed, macht en (eigen) belangen en (3) de professionele cultuur waarin besluiten genomen worden op basis van kennis en ervaring en waarin erkende ongelijkheid mag bestaan. Tot zover van Emst.
Wij hebben de definitie van een professionele cultuur aangescherpt en geconcretiseerd, zodat er geen misverstand over kan bestaan. De notie dat cultuur steeds tot uiting komt in gedrag is hierin van grote betekenis: aan het concrete (zichtbare en/of hoorbare) gedrag dat in de school plaatsvindt, kun je iets aflezen over de heersende omgangscultuur.
Waarschijnlijk is er echter nog iets anders aan de hand.
Toen wij in gesprek gingen met medewerkers van de VO-school van het derde citaat, werd ons iets duidelijk: het was een school met trekken van een familiecultuur (het ‘warme bad’) waarvan de medewerkers dit niet wilden opgeven. Ze wilden (of moesten van hun leidinggevende) wel een professionele cultuur ontwikkelen, maar de familiecultuur niet kwijtraken. Zoals in paragraaf 5.2.2 in ons boek (vanaf de 6e, uitgebreide, druk), vanuit systemisch perspectief wordt toegelicht, is er een haarscherp onderscheid tussen familie- en professionele cultuur. Daarin is geen plaats voor een mengvorm. Professioneel betekent namelijk in onze visie: leidend naar de doelen van de school én tot toename van welbevinden van iedereen.
Bij het trainingsbureau van het eerste en het tweede citaat is wellicht de intentie goed, maar is er sprake van slordig taalgebruik, ingegeven door de definitie van professioneel als ‘het werk betreffende’. Een professionele schoolcultuur in de strikte zin zoals in onze definitie verwoord, kun je namelijk niet verbeteren. In het tweede citaat is daarnaast sprake van een mistwoord: ‘werken aan’. Veel voorkomende mistwoorden zijn: probeer, beter (en alle andere woorden in de overtreffende trap), misschien, ooit, eigenlijk, en vele andere. Zie Handboek pag. 91. De constructie ‘werken aan’ gaat bovendien in tegen een van de basisregels van Covey: ‘begin met het einde voor ogen’. Het is een procesterm, waarin je het einde niet benoemt. Net als ‘wil je aan de slag met …?’. Liever hanteren wij termen als ‘het creëren van’ of ‘realiseren’.
Ook het thema ‘Passief gedrag & miskenningen’ (Handboek par. 4.5) is een ingang om eens nauwkeurig naar veelvoorkomend taalgebruik te kijken.
De vraag dringt zich nu op: bestaat er wel een school met een professionele schoolcultuur? Het antwoord is waarschijnlijk: nee. Het is veeleer de stip aan de horizon waar voortdurend, of tenminste met enige regelmaat, aandacht voor gevraagd wordt en stappen in genomen worden met de definitie als leidraad. Dit is een confronterend, soms pijnlijk, proces. Het uit de weg gaan van deze confrontatie is een vorm van passief gedrag (Handboek paragraaf 4.5).
De werking van taal
Tot zover een oppervlakkige beschouwing over de term ‘professioneel’ en het onderzoek naar de betekenis van dit woord. Toch is er nog een verdieping nodig om werkelijk te begrijpen wat een term doet in de beleving van mensen en hoe dit tot uiting komt in gedrag. Daartoe gaan we te rade bij de Belgische psychiater en schrijver Paul Verhaeghe die, in navolging van de Franse filosoof Michel Foucault, het begrip ‘vertoog’ (oftewel ‘discours’) introduceert, een samenhangend geheel van woorden en uitdrukkingen met betrekking tot maatschappelijk relevante zaken, waarmee een groep mensen uitdrukking geeft aan hun opvattingen over ‘de’ wereld en daarmee bijdragen aan de constructie ván deze wereld. Dergelijke vertogen bezitten macht. Omdat we er zo over praten, gaan we het (onbewust) zo zien. En er naar handelen. Hieruit komt de macht van taal en woordkeus naar voren.
Concreet: als we de term ‘professioneel’ opvatten op de ruime manier waarop Van Dale dit doet, dan zijn we (bijna) niet in staat om de strikte, concrete betekenis te vatten. Dan krijgt veel gedrag dat volgens de strikte definitie niet-professioneel is (omdat het niet leidt tot de doelen van de school en/of tot welbevinden) tóch die kwalificatie. Dan kun je inderdaad spreken van een ‘betere professionele cultuur’. Daarmee wordt overduidelijk disfunctioneel gedrag binnen het werk akkoord bevonden omdat het ‘het werk betreft’ en dus volgens Van Dale professioneel genoemd mag worden.
Ook de term ‘onderwijskwaliteit’ die veel gehanteerd wordt zonder deze helder te definiëren, kan hiermee ook concreet gemaakt worden. Kwaliteit van onderwijs komt eenvoudig voort uit het voldoen aan de criteria voor gedrag dat wij professioneel genoemd hebben en aan het begin van dit blog genoemd hebben. Zie Freriks & Galenkamp (2025).
Pleidooi: om een werkelijke bijdrage te leveren aan een professionele schoolcultuur: schrap de term die de dikke Van Dale gebruikt en hanteer de definitie in ons Handboek. Concreet, helder, klip-en-klaar. En hanteerbaar, dat wil zeggen: om te zetten in actie.
Literatuur:
Galenkamp, H. & Schut, J.P. (2024). Handboek professionele schoolcultuur. Focus op koers en gedrag. PICA.
Freriks, M. & Galenkamp, H. (2025). De problematische term kwaliteitszorg. Onderwijskwaliteit is structuur en vooral cultuur. BSM 5/2025.
Van Emst, A. (1999). Professionele cultuur in onderwijsorganisaties. APS/Edukern.
Verhaeghe, P (2020). Over woorden en dingen. Introductiecitaat Freud, se 12: 123, geraadpleegd op 24/2/2025.